Unia Rdzennych Suwerenów

Pozostałe aktualności:

Są takie momenty w rodzicielstwie, kiedy człowiek zaczyna rozumieć, że wychowanie nie polega na tym, żeby dziecko doprowadzić do określonego miejsca. Nie ma przecież jednej mety, na której możemy powiedzieć: „ ...gotowe. Teraz już wie, kim jest, potrafi samodzielnie myśleć, podejmować decyzje i żyć po swojemu". Wręcz przeciwnie.

Im dłużej patrzę na dorastanie moich dwóch synów, tym bardziej mam poczucie, że wychowanie jest przede wszystkim sztuką stopniowego oddawania dziecku jego własnego życia. Najpierw trzymamy je za rękę. Potem idziemy obok. A w końcu przychodzi moment, w którym trzeba zrobić krok do tyłu. Nie dlatego, że przestajemy być potrzebni. Tylko dlatego, że naszym zadaniem nigdy nie było przeżyć tego życia za nie.

I właśnie wtedy pojawia się pytanie, które coraz częściej wraca do mnie w kontekście edukacji: czy można wychować suwerennego człowieka?

Człowieka, który potrafi samodzielnie myśleć, podejmować decyzje i brać za nie odpowiedzialność. Który potrafi słuchać innych, ale nie oddaje im bezrefleksyjnie prawa do decydowania o sobie. Który nie potrzebuje nieustannie pytać: co powinienem zrobić?, ale potrafi zatrzymać się i zapytać: czego naprawdę chcę? Co jest dla mnie ważne? Czy to, co robię, jest zgodne ze mną?

To pytanie prowadzi znacznie głębiej niż dyskusja o tym, czy szkoła jest dobra, czy zła.

Dotyka samego sensu edukacji. Być może największym zadaniem edukacji nie jest nauczyć dziecko dostosowywania się do świata, który już istnieje. Być może jest nim przygotowanie go do tego, aby kiedyś potrafiło ten świat współtworzyć.

Dziecko w systemie ...

Każdy system potrzebuje struktury. Szkoła również. Są godziny, w których trzeba być na miejscu. Są określone przedmioty, wymagania, programy i sposoby sprawdzania wiedzy. Ktoś decyduje, czego dziecko powinno nauczyć się teraz, a czego później. To wszystko ma swoją funkcję.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, kiedy zapominamy, że struktura jest narzędziem, a nie celem. Dziecko, zanim nauczy się funkcjonować w systemie, przychodzi na świat z czymś znacznie bardziej pierwotnym — z ciekawością. Małe dziecko nie potrzebuje specjalnego programu, żeby zainteresować się światem. Potrafi przez długi czas obserwować mrówkę. Pyta, dlaczego niebo jest niebieskie. Rozkręca przedmiot tylko po to, żeby zobaczyć, co jest w środku. Buduje własne teorie na temat tego, jak działa świat, i potrafi z ogromnym przekonaniem bronić ich przed dorosłym. Ta potrzeba poznawania nie musi być produkowana. Ona po prostu jest.

A jednak z czasem edukacja może zacząć przesuwać środek ciężkości. Z pytania: „Czego chcę się dowiedzieć?” na pytanie: „Czego powinienem się nauczyć?”. Z wewnętrznej ciekawości na zewnętrzne oczekiwanie. Z radości odkrywania na poczucie obowiązku. Oczywiście nie dzieje się tak zawsze. I nie jest to zarzut wobec nauczycieli czy szkoły. To raczej pytanie o samą konstrukcję systemu, który musi przecież w jakiś sposób organizować edukację dużej grupy dzieci.

Ale warto zauważyć, że dziecko uczy się wtedy czegoś więcej niż tego, co znajduje się w podstawie programowej. Uczy się również, że istnieją właściwe odpowiedzi. Że ktoś może ocenić jego wiedzę. Że istnieją określone oczekiwania. Że warto wiedzieć, czego oczekuje dorosły. I że czasem łatwiej jest dopasować się do odpowiedzi, której oczekuje otoczenie, niż przez chwilę pozostać przy własnym pytaniu.

I wtedy pojawia się pytanie: gdzie w tym wszystkim jest przestrzeń na suwerenność?

Edukacja domowa 

Edukacja domowa i nauka w małej kameralnej grupie moich dzieci pozwoliła mi przyjrzeć się temu pytaniu bardzo blisko. Nie w teorii. W codzienności. Przy stole, przy książkach, podczas rozmów, spacerów, wspólnego gotowania, szukania odpowiedzi na pytania, które pojawiają się nagle i zupełnie nie pasują do planu dnia.

Mam dwóch synów i choć każdy z nich jest zupełnie innym człowiekiem, obaj pokazali mi coś, czego wcześniej nie rozumiałam tak wyraźnie. Dziecko nie jest puste. Nie trzeba go nieustannie „napełniać” wiedzą. Nie jest naczyniem, do którego dorosły ma wlać odpowiednią ilość informacji.

Dziecko przychodzi na świat jako doskonała, pełna istota.  Ma temperament. Ma ciekawość. Ma własne tempo. Są rzeczy które je zachwycają, i takie, które zupełnie go nie interesują. Ma pytania, których nie przewidział żaden program nauczania. I ma niezwykłą zdolność uczenia się wtedy, kiedy naprawdę chce coś zrozumieć.

Edukacja domowa pozwala to zobaczyć. Kiedy znika część zewnętrznego rytmu, nagle można obserwować, jak dziecko samo szuka. Jak z jednego pytania przechodzi do kolejnego. Jak potrafi zagłębić się w jakiś temat na wiele godzin, jeśli naprawdę go zainteresuje.

Jak jednego dnia chce wiedzieć wszystko o kosmosie, a następnego buduje coś, co dla dorosłego nie ma żadnego oczywistego związku z tym, czego „powinno się teraz uczyć”.

I właśnie wtedy zaczyna się dla mnie najciekawsza część edukacji. Bo nauka przestaje być czymś, co dzieje się obok życia. Staje się jego częścią. Można nauczyć się matematyki podczas planowania zakupów. Fizyki przy budowaniu. Biologii podczas spaceru. Historii przy rozmowie.

Języka w czasie czytania książki, którą naprawdę chce się przeczytać. Świat nie dzieli się przecież na czterdzieści pięć minut matematyki, czterdzieści pięć minut historii i przerwę. Dla dziecka świat jest całością. I dlatego tak naturalnie się uczy.

Najważniejsza lekcja nie znajduje się w programie ...

W edukacji domowej bardzo szybko można też odkryć coś jeszcze. Że nie chodzi wyłącznie o to, czego dziecko się nauczyło. Równie ważne jest to, jakiego człowieka kreuje w sobie podczas uczenia się. Czy potrafi powiedzieć: „nie wiem”? Czy umie przyznać, że czegoś nie rozumie? Czy potrafi samodzielnie poszukać odpowiedzi? Czy kiedy jej nie znajduje, potrafi wytrzymać ten moment niewiedzy? Czy potrafi zmienić zdanie, kiedy odkryje coś nowego? Czy umie powiedzieć: „to mnie nie przekonuje”? Czy potrafi obronić własne zdanie, ale również usłyszeć cudze?

To są kompetencje, których nie da się łatwo wpisać do tabeli. Nie zawsze można je zmierzyć. Nie zawsze można je ocenić. A jednak to właśnie one będą miały ogromne znaczenie wtedy, kiedy dziecko stanie się dorosłym człowiekiem. Bo dorosłe życie nie da nam instrukcji. Nie ma podstawy programowej na relacje. Nie ma jednej właściwej odpowiedzi na pytanie, jakiego życia chcemy. Nie ma nauczyciela, który powie nam, którą drogą powinniśmy pójść. I dlatego być może jedną z najważniejszych rzeczy, jakie możemy dać dziecku, jest nie gotowa odpowiedź, ale zaufanie do jego zdolności szukania odpowiedzi.

Suwerenność nie oznacza „robię, co chcę” ...

To jednak bardzo ważne rozróżnienie. Suwerenne dziecko nie jest dzieckiem pozbawionym granic. Nie chodzi o to, aby dziecko samo decydowało o wszystkim, nigdy nie doświadczało wymagań i zawsze robiło tylko to, na co ma ochotę. Taka „wolność” bardzo szybko może stać się kolejną formą zniewolenia — tym razem przez własne impulsy. Suwerenność jest czymś znacznie trudniejszym. To umiejętność podejmowania własnych decyzji w świadomości ich konsekwencji. To możliwość powiedzenia „nie”, ale również zdolność powiedzenia „tak” wtedy, kiedy coś jest trudne. To umiejętność rozpoznania własnych potrzeb, ale także dostrzegania potrzeb innych ludzi. To odpowiedzialność.

Dlatego prawdziwie suwerenny człowiek nie jest tym, który nie podlega żadnym zasadom. Jest tym, który potrafi świadomie wybierać, którym zasadom chce się podporządkować i dlaczego. I być może właśnie tego najbardziej potrzebujemy dziś w edukacji. Nie kolejnych ludzi, którzy świetnie wiedzą, jak dopasować się do oczekiwań. Ale ludzi, którzy potrafią rozpoznać, kiedy warto się dopasować, a kiedy warto powiedzieć: „nie, wybieram inaczej”.

Najtrudniejsze zadanie należy do dorosłego ...

Bo jeśli chcemy wychować suwerennego człowieka, musimy zmierzyć się z własną potrzebą kontrolowania. I to jest chyba jedna z trudniejszych lekcji rodzicielstwa.

Zawsze chcemy wiedzieć, czy nasze dziecko rozwija się prawidłowo. Czy jest wystarczająco dobre, czy nie zostaje w tyle. Czy wykorzystuje swój potencjał. Czy podejmuje właściwe decyzje. Czy kiedyś sobie poradzi. Chcemy mieć pewność … A przecież wychowanie człowieka do suwerenności wymaga właśnie zgody na pewien brak pewności. Na to, że nie wszystko będziemy wiedzieć. Że nie wszystkie zainteresowania naszego dziecka będziemy rozumieć. Że nie wszystkie jego decyzje będą naszymi decyzjami. Że czasem wybierze inaczej, niż wybralibyśmy my. I że być może właśnie wtedy wydarzy się coś bardzo ważnego. Bo dziecko zacznie doświadczać, że jego życie naprawdę należy do niego. Nie oznacza to oczywiście pozostawienia go samego. Wręcz przeciwnie.

Im większą wolność chcemy dać dziecku, tym większej obecności czasem potrzebuje. Potrzebuje dorosłego, który nie wyręczy, ale pomoże. Nie odpowie za nie, ale zada pytanie. Nie zdecyduje, ale pomoże zobaczyć konsekwencje. Nie powie: „masz zrobić tak”, ale czasem zapyta: „a jak ty to widzisz?”. To zupełnie inny rodzaj relacji. Mniej oparty na kontroli. Bardziej na zaufaniu.

Edukacja domowa nie jest magicznym rozwiązaniem. Można stworzyć w domu system oparty na kontroli, ocenianiu i ciągłym spełnianiu oczekiwań. Można też chodzić do tradycyjnej szkoły i spotkać nauczyciela, który potrafi rozbudzić w dziecku zachwyt światem i odwagę samodzielnego myślenia. To nie miejsce samo w sobie decyduje o jakości edukacji. Decyduje sposób, w jaki patrzymy na dziecko.

I tutaj właśnie spotykają się różne nurty pedagogiki alternatywnej, które wyrastają z przekonania, że dziecko nie jest jedynie odbiorcą gotowego programu. Lecz z tego, że jego rozwój ma własną dynamikę. Że warto pozostawić mu przestrzeń. Że dorosły może być przewodnikiem, a nie wyłącznie osobą, która mówi, dokąd należy dojść.

Wspólnym mianownikiem może być coś bardzo prostego: zaufanie do dziecka. Nie ślepe. Nie pozbawione granic. Ale takie, które zakłada, że rozwój nie zawsze musi być produkowany z zewnątrz.

Od zewnętrznej kontroli do wewnętrznej odpowiedzialności ...

Być może właśnie tak powinien wyglądać kierunek dorastania. Na początku dziecko potrzebuje nas niemal do wszystkiego. Potem potrzebuje naszych granic. Później naszych pytań. Jeszcze później — naszej obecności bardziej niż naszych odpowiedzi. A w końcu coraz bardziej potrzebuje przestrzeni, w której może podejmować własne decyzje. To nie jest proces jednego dnia. To setki małych sytuacji - pozwolenie dziecku spróbować. Pozwolenie mu się pomylić. Niepoprawianie od razu.

Nieprzejmowanie zadania tylko dlatego, że nam poszłoby szybciej. Rozmowa zamiast nakazu. Pytanie zamiast gotowej odpowiedzi. Czasem również zgoda na to, żeby dziecko zrobiło coś inaczej, niż zrobilibyśmy my. Właśnie z takich drobnych doświadczeń może powstawać wewnętrzne poczucie: potrafię. Mogę. Mam wpływ. Jestem odpowiedzialny za swoje wybory.

I być może to jest początek suwerenności.

Czy można więc wychować suwerennego człowieka?

Nie wiem, czy można. Im dłużej jestem matką, tym mniej wierzę w wychowanie jako projekt, który można precyzyjnie zaplanować i zrealizować.

Możemy stworzyć warunki. Możemy dać relację. Możemy pokazać wartości. Możemy stawiać granice. Możemy pozwalać na doświadczenie konsekwencji. Możemy chronić, kiedy ochrona jest potrzebna, i zrobić krok w tył, kiedy dziecko jest już gotowe, żeby spróbować samo.

Ale nie możemy przeżyć za nie jego życia. Nie możemy zagwarantować, kim się stanie. I może właśnie w tym tkwi największa mądrość wychowania. Nie w tym, żeby stworzyć człowieka zgodnego z naszym wyobrażeniem. Ale w tym, żeby pomóc mu spotkać samego siebie.

Bo być może suwerenności nie można człowieka nauczyć.

Można jedynie stworzyć takie warunki, w których nie będzie musiał jej w sobie utracić.

Autor: Agata Wasilewska mama dwóch synów 8 i 15 lat, współzałożycielka URS.  

Rysunki tablicowe zostały stworzone kredą własnoręcznie

- dla dzieci na powitanie roku 2026 / 2027

przez kadrę Mikroszkoły w Komorowie. 

https://waldorfkomorow.pl/

Unia Rdzennych Suwerenów

Unia Rdzennych Suwerenów (URS) 2024.

Wszystkie prawa zastrzeżone